است كه پديده‌ها را براى ما مكشوف مىدارد و اگرچه طبيعت اشياء قبل از آن كه چشمى در كار باشد وجود داشته است ولى ديدن وكشف آن كار چشم است - نه كار خود طبيعت اشياء - و هرگاه بخواهيم خود چشم را ببينيم در مىيابيم پديده هايى كه نمىتوانند بدون چشم - مثلًا در حالت بسته بودن چشم - خود را به ما بنمايانند هرگز قادر نخواهند بود چشم را به ما نشان دهند . به تعبير ديگر كاشف از اشياء يا جهل است يا عقل و كاشف از عقل يا خود عقل است يا جهل و بدون ترديد ما عقل‌را به عنوان كاشف پديده‌ها و خود آن برمىگزينيم . براى روشن شدن اين سخن مثالى مىزنيم : نور تاريكيها را روشن مىسازد و در همان وقت خود را نيز مىنماياند ، زيرا هيچ‌گاه تاريكى نمىتواند پرده از نور بردارد ، و به ديگر سخن آيا نورى كه پديده‌ها را كشف مىكند نمىتواند پرده از وجود خود بردارد ؟ و آيا ممكن است عقل ، هر پديده‌اى را كشف كند و سپس خود ناشناخته باقى بماند ؟ ب - بنابراين چشم چگونه مىتواند خود را ببيند ؟ پاسخ آن روشن است . به اشياء بنگريد اگر آنها را بوضوح مىبينيد چشم شما سالم و اگر آنها را تيره و تار مىبينيد چشم شما معيوب است . اگر خواهان شناخت عقل هستيد نيز به همين صورت عمل كنيد ، در علوم و در حقايقى كه با عقلتان كشف كرده‌ايد نظر كنيد و از خلال آن در ارزشگذارى عقلتان بكوشيد ( يا به عبارت بهتر عقلتان در تحليل ذات خود بكوشد ) .